ලෝකයේ සමහර රටවල් ඉතා වේගයෙන් දියුණු වන අතර තවත් රටවල් දශක ගණනාවක් ගතවුවද දියුණුවේ මන්දගාමී බවක් පෙන්නුම් කරන්නේ ඇයි? මෙම ප්රශ්නයට පිළිතුරු සොයන විට බොහෝ දෙනා සඳහන් කරන්නේ ස්වාභාවික සම්පත්, විදේශ ආයෝජන, නව තාක්ෂණය, රජයේ ප්රතිපත්ති, යටිතල පහසුකම් සහ ජාත්යන්තර වෙළෙඳාම වැනි කරුණුය. එහෙත්, බොහෝ විට අපගේ අවධානයෙන් ගිලිහී යන තවත් ප්රබල සාධකයක් තිබේ. එය නම් ජනතාවගේ ආකල්පයයි.
රටක වටිනාම සම්පත රන්, තෙල්, ගෑස්, භූමිය හෝ මුදල් නොවේ. රටක වටිනාම සම්පත එහි ජනතාවයි. එම ජනතාව සිතන ආකාරය, වැඩ කරන ආකාරය, අන් අය සමඟ හැසිරෙන ආකාරය සහ තම වගකීම් ඉටු කරන ආකාරය රටේ අනාගතය තීරණය කරයි. ඒ නිසාම, ආර්ථික සංවර්ධනය ආරම්භ වන්නේ විශාල ගොඩනැගිලි හෝ කර්මාන්තශාලා තුළ නොව, මිනිසුන්ගේ සිතුවිලි සහ ආකල්ප තුළය.
ආකල්පය යනු පුද්ගලයෙකුගේ සිතන ආකාරය, තීරණ ගන්නා ආකාරය සහ ක්රියා කරන ආකාරයයි. අවංකකම, විනය, වගකීම, වෙලාවට වැඩ කිරීම, කැපවීම, අඛණ්ඩව ඉගෙන ගැනීම, අසාර්ථකත්වයෙන් නැවත නැගී සිටීම සහ අන් අයගේ යහපත ගැන සිතීම යන ගුණාංග යහපත් ආකල්පයක ලක්ෂණ වේ. මේවා පුද්ගලික ගුණාංග ලෙස පෙනුනද, මිලියන ගණනක් ජනතාව ඒවා තම ජීවිතයේ අනුගමනය කරන විට එය රටක ආර්ථිකයට දැවැන්ත බලපෑමක් ඇති කරයි.
ආර්ථික විද්යාඥයන් දිගු කලක සිට පෙන්වා දී ඇත්තේ රටක සංවර්ධනයේ මූලික ශක්තිය වන්නේ මානව ප්රාග්ධනය (Human Capital) බවයි. නොබෙල් සම්මානලාභී ආර්ථික විද්යාඥයන් වන තියඩෝර් ෂුල්ට්ස් (Theodore Schultz) සහ ගැරී බෙකර් (Gary Becker) පෙන්වා දුන්නේ අධ්යාපනය, සෞඛ්යය සහ කුසලතා සඳහා කරන ආයෝජනය මඟින් පුද්ගලයාගේ ඵලදායිතාව වැඩි වන අතර, එය සමස්ත ආර්ථික වර්ධනයට දායක වන බවයි.
නමුත් අධ්යාපනය පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ. ඉහළ අධ්යාපනයක් තිබුණද වගකීමක් නොමැති, අවංක නොවන හෝ වැඩ කිරීමට කැමැත්තක් නොමැති පුද්ගලයෙකුගේ දායකත්වය සීමිතය. අනෙක් අතට, සාමාන්ය අධ්යාපනයක් ලැබූවත් කැපවීමෙන්, විනයෙන් සහ අවංකකමින් වැඩ කරන පුද්ගලයෙකු සමාජයට සහ ආර්ථිකයට විශාල දායකත්වයක් ලබා දිය හැකිය. එබැවින් දැනුමට වටිනාකම ලැබෙන්නේ නිවැරදි ආකල්පය සමඟ එක් වූ විටය.
ආර්ථික විද්යාඥ අමර්ත්ය සෙන් (Amartya Sen) සංවර්ධනය අර්ථ දැක්වූයේ ආදායම වැඩි කිරීම පමණක් ලෙස නොව, මිනිසුන්ට තම හැකියාවන් වර්ධනය කරගෙන ගෞරවාන්විත ජීවිතයක් ගත කිරීමට ඇති අවස්ථා පුළුල් කිරීමක් ලෙසය. යහපත් ආකල්පයක් ඇති පුද්ගලයා අධ්යාපනයට, සෞඛ්යයට, වෘත්තීය කුසලතා වර්ධනයට සහ සමාජ සේවයට වැඩි වැදගත්කමක් ලබා දෙයි. අවසානයේ එය පුද්ගලයාගේ ජීවිතය පමණක් නොව සමස්ත සමාජයම ඉදිරියට ගෙන යයි.
නවීන චර්යාත්මක ආර්ථික විද්යාව (Behavioral Economics) තවත් වැදගත් පාඩමක් අපට උගන්වයි. මිනිසුන් සෑම විටම සම්පූර්ණයෙන්ම තාර්කික තීරණ ගන්නේ නැත. ඔවුන්ගේ තීරණ බොහෝ විට පුරුදු, සමාජ වටිනාකම්, හැඟීම් සහ ආකල්ප මත රඳා පවතී. ඉතිරි කිරීමේ පුරුද්ද, අනාගතය ගැන සැලසුම් කිරීම, අධ්යාපනය සඳහා ආයෝජනය කිරීම සහ නීති ගරු කිරීම වැනි ගුණාංග දිගුකාලීන ආර්ථික සාර්ථකත්වයට මග පාදයි.
එසේම, ආර්ථික විද්යාඥ ඩග්ලස් නෝර්ත් (Douglass North) පෙන්වා දුන්නේ රටක සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ එහි ආයතනික පද්ධතිය (Institutions) මත බවයි. නීතියේ ආධිපත්යය, දූෂණය අඩු වීම, දේපළ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සහ වගවීම සහිත රාජ්ය සේවාවක් යනු ශක්තිමත් ආයතනවල ලක්ෂණ වේ. නමුත් එවැනි ආයතන ගොඩනැගෙන්නේ ජනතාව අවංකකම, වගකීම සහ නීතියට ගරු කිරීම වැනි වටිනාකම් අනුගමනය කරන විට පමණි.
සමාජ විද්යාඥ රොබට් පුට්නම් (Robert Putnam) හඳුන්වා දුන් සමාජ ප්රාග්ධනය (Social Capital) යන සංකල්පයද මෙහිදී වැදගත් වේ. එකිනෙකා විශ්වාස කරන, සහයෝගයෙන් කටයුතු කරන සහ සමාජ වගකීම් ඉටු කරන ජනතාව සිටින රටවල් ආර්ථික වශයෙන්ද ඉදිරියට යාමට වැඩි ඉඩක් ඇත. විශ්වාසය අඩු සමාජවල ව්යාපාර කිරීමේ පිරිවැය වැඩි වන අතර දූෂණය සහ අකාර්යක්ෂමතාවද ඉහළ යයි. මෙම කරුණු රටවල් කිහිපයක අත්දැකීම් තුළින් පැහැදිලි වේ.
දකුණු කොරියාවේ ඉතිහාසය මේ සඳහා හොඳම උදාහරණයකි. කොරියානු යුද්ධයෙන් පසුව එරට ලෝකයේ දුප්පත්ම රටවලින් එකක් විය. ස්වාභාවික සම්පත්ද සීමිත විය. එහෙත් අද දකුණු කොරියාව ලෝකයේ ප්රමුඛ කාර්මික සහ තාක්ෂණික බලවතෙකු ලෙස සැලකේ. එයට හේතුව ආර්ථික ප්රතිපත්ති පමණක් නොව, අධ්යාපනයට ලබාදුන් ප්රමුඛතාවය, විනය, කැපවීම, අඛණ්ඩව ඉගෙන ගැනීම සහ නවෝත්පාදනය අගය කළ ජාතික සංස්කෘතියයි. ජනතාවගේ ආකල්පය රටේ සංවර්ධනයට ප්රධාන ශක්තියක් බව එරට අත්දැකීම පැහැදිලි කරයි.
සිංගප්පූරුව තවත් විශිෂ්ට උදාහරණයකි. ස්වාභාවික සම්පත් නොමැති තරම් වූ කුඩා දූපත් රාජ්යයක් වූ සිංගප්පූරුව අද ලෝකයේ දියුණුම ආර්ථිකයන් අතරට පැමිණ ඇත. මෙයට හේතු වූයේ හොඳ රාජ්ය පාලනය, දූෂණයට එරෙහි දැඩි ප්රතිපත්ති, උසස් අධ්යාපනය සහ ජනතාව තුළ ඇති වගකීම, නීතියට ගරු කිරීම, පිරිසිදුකම සහ කාර්යක්ෂමතාව පිළිබඳ සංස්කෘතියයි. එම ගුණාංග ආර්ථික සංවර්ධනයට ශක්තිමත් පදනමක් සපයා ඇත.
අපගේ කලාපයේම පිහිටි බංග්ලාදේශයද වැදගත් පාඩමක් උගන්වයි. වසර කිහිපයකට පෙර දුප්පත් රටක් ලෙස සැලකුණු බංග්ලාදේශය අද දකුණු ආසියාවේ වේගයෙන් වර්ධනය වන ආර්ථිකයක් බවට පත්ව තිබේ. කාන්තා අධ්යාපනය, කාන්තා ශ්රම බලකා සහභාගිත්වය, ඇඟලුම් කර්මාන්තයේ වර්ධනය, කුඩා ව්යාපාර සහ අපනයන කේන්ද්ර කරගත් සංවර්ධන ප්රතිපත්ති මෙයට හේතු විය. ඒ සමඟම, වැඩ කිරීමේ සංස්කෘතිය සහ ආර්ථික සහභාගිත්වය පිළිබඳ ආකල්පවල සිදු වූ වෙනස්කම් ද එරට ප්රගතියට වැදගත් ලෙස දායක වී ඇත.
ශ්රී ලංකාවද අපට වැදගත් පාඩමක් ලබා දෙයි. නිදහසින් පසු ශ්රී ලංකාව දකුණු ආසියාවේ ඉහළම සාක්ෂරතා අනුපාතයක්, නොමිලේ අධ්යාපනය සහ සෞඛ්ය සේවා හේතුවෙන් ඉහළ මානව සංවර්ධන දර්ශකයක් ලබාගත් රටක් විය. එය අපගේ ජාතික ශක්තියකි. එහෙත් 2022 ආර්ථික අර්බුදය අපට වැදගත් සත්යයක් සිහිපත් කළේය. අධ්යාපනය පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ. යහපත් රාජ්ය පාලනය, වගවීම, මූල්ය විනය, නීතියේ ආධිපත්යය සහ ආයතන පිළිබඳ ජනතා විශ්වාසය ද සමානව අවශ්ය වේ.
එසේ වුවද, අර්බුදය අතරතුර ශ්රී ලාංකිකයන් පෙන්වූ ධෛර්යය සහ සහයෝගීතාව අගය කළ යුතුය. වෛද්යවරුන්, ගුරුවරුන්, ව්යවසායකයන්, ස්වේච්ඡා සේවකයන් සහ සාමාන්ය ජනතාව විවිධ දුෂ්කරතා මධ්යයේ රට පවත්වාගෙන යාමට විශාල කැපවීමක් කළහ. එය අපේ රටේ තවමත් පවතින මානව ශක්තිය පිළිබඳ සාක්ෂියකි. මෙම යහපත් ආකල්ප නිවැරදි ප්රතිපත්ති, නවෝත්පාදනය, විනිවිදභාවය සහ වගකීම් සහිත පාලනය සමඟ එක් කළ හැකි නම් ශ්රී ලංකාවට නැවත ශක්තිමත් ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීම අපහසු නොවනු ඇත.
අනෙක් අතට, ස්වාභාවික සම්පත් බහුල රටවල් කිහිපයක් අදත් දුප්පත්කමෙන් මිදී නොමැත. තෙල්, ඛනිජ සම්පත් හෝ සාරවත් භූමිය තිබුණද, දූෂණය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය, නීතිය ක්රියාත්මක නොවීම සහ ජනතාව අතර විශ්වාසය අඩුවීම හේතුවෙන් ආර්ථික සංවර්ධනය මන්දගාමී වී ඇත. ආර්ථික විද්යාවේ මෙය බොහෝ විට “ස්වාභාවික සම්පත් ශාපය” (Resource Curse) ලෙස හැඳින්වේ. එය අපට කියා දෙන්නේ සම්පත් තිබීම පමණක් ප්රමාණවත් නොවන බවයි. එම සම්පත් නිසි ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා අවශ්ය වන්නේ නිවැරදි ආකල්ප සහ ශක්තිමත් ආයතනයි.
රටක සංවර්ධනය සඳහා රජය පමණක් වගකිව යුතු නැත. සිසුන් හොඳින් ඉගෙන ගැනීම, සේවකයන් වගකීමෙන් තම රාජකාරිය ඉටු කිරීම, ව්යවසායකයන් නව අදහස් ඉදිරිපත් කිරීම, රාජ්ය නිලධාරීන් අවංකව සේවය කිරීම සහ දෙමාපියන් දරුවන් තුළ යහපත් වටිනාකම් වර්ධනය කිරීම යන සියල්ල ජාතික සංවර්ධනයේ කොටස් වේ. රටක් ගොඩනැගෙන්නේ එක් විශාල තීරණයකින් නොව, මිලියන ගණනක් මිනිසුන් දිනපතා ගන්නා කුඩා නිවැරදි තීරණ එකතුවෙනි.
අධ්යාපන ආයතනවලද විශාල වගකීමක් ඇත. විභාග සඳහා පමණක් දැනුම ලබාදීම ප්රමාණවත් නොවේ. අවංකකම, නායකත්වය, කණ්ඩායම් හැඟීම, මූල්ය වගකීම, සමාජ වගකීම, පරිසර සංරක්ෂණය සහ ජාතික වගකීම ද දරුවන්ට හා තරුණ පරපුරට ඉගැන්විය යුතුය. අනාගතයේ යහපත් පුරවැසියන් බිහි වන්නේ එවිටය.
අවසානයේ, රටක අනාගතය තීරණය වන්නේ එහි මාර්ග, ගොඩනැගිලි හෝ කර්මාන්තශාලා මගින් පමණක් නොවේ. ඒවා වසර කිහිපයකින් ඉදි කළ හැකිය. එහෙත් අවංක, වගකීමෙන් යුත්, නිර්මාණශීලී සහ සමාජයට කැපවූ පුරවැසියන් බිහිකිරීමට පරම්පරා ගණනාවක් ගත වේ.
එබැවින් ආර්ථික සංවර්ධනයේ සැබෑ ආරම්භය සිදුවන්නේ මානව සංවර්ධනය තුළය. මානව සංවර්ධනයේ සැබෑ ආරම්භය සිදුවන්නේ යහපත් ආකල්පය තුළය. පුද්ගලයාගේ ආකල්පය යහපත් වන විට පවුල ශක්තිමත් වේ. පවුල ශක්තිමත් වන විට සමාජය ශක්තිමත් වේ. සමාජය ශක්තිමත් වන විට ආයතන ශක්තිමත් වේ. ආයතන ශක්තිමත් වන විට ආර්ථිකය වර්ධනය වේ. අවසානයේ එම සියල්ල එක්ව සෞභාග්යමත්, සාධාරණ සහ දියුණු ජාතියක් බිහි කරයි.
රටක් වෙනස් කිරීමට පෙර අපගේ ආකල්පය වෙනස් කළ යුතුය. මන්ද, යහපත් පුරවැසියන්ගෙන් තොරව යහපත් ජාතියක් බිහි කළ නොහැකි බැවිනි.
References
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown.
Becker, G. S. (1993). Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis, with Special Reference to Education (3rd ed.). University of Chicago Press.
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.
Putnam, R. D. (1993). Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. Princeton University Press.
Schultz, T. W. (1961). Investment in Human Capital. American Economic Review, 51(1), 1–17.
Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
United Nations Development Programme. Human Development Reports. https://hdr.undp.org
World Bank. World Development Indicators. https://data.worldbank.org
