මහායාන බුද්ධ ධර් මය (Mahayana Buddhism)

මහායාන බුද්ධ ධර්මය (Mahayana Buddhism) යනු බුද්ධාගමේ ප්‍රධාන සම්ප්‍රදායන් තුනෙන් එකකි. අනෙක් දෙක වන්නේ Theravada Buddhism සහ Vajrayana Buddhism ය.

“මහායාන” (මහා + යාන) යන වචනයේ අර්ථය “මහා වාහනය” හෝ “විශාල මාර්ගය” යන්නයි. මෙහි මූලික අදහස වන්නේ තමන්ගේම නිර්වාණය පමණක් නොව, සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තිය සඳහා කැපවීම ය.

මහායාන බුද්ධාගමේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ

1. බෝධිසත්ව මාර්ගය
   • මහායානයේ ඉතා වැදගත් සංකල්පය වන්නේ Bodhisattva ය.
   • බෝධිසත්වයෙක් තමන්ට නිර්වාණය ලබාගැනීමට හැකි වුවද, අනෙක් සත්ත්වයන්ට උපකාර කිරීම සඳහා එය ප්‍රමාද කරමින් කරුණාවෙන් ක්‍රියා කරයි.
2. මහා කරුණාව
   • සියලු ජීවීන් කෙරෙහි අසීමිත කරුණාව සහ මෛත්‍රිය වර්ධනය කිරීම ප්‍රධාන අරමුණකි.
3. ශූන්‍යතාව (Śūnyatā)
   • සියලු දේ ස්ථිර ස්වභාවයක් නොමැති, එකිනෙකට රඳා පවතින බව උගන්වයි.
   • මෙම සංකල්පය විශේෂයෙන්ම Nagarjuna විසින් ගැඹුරින් විවරණය කරන ලදී.
4. බුද්ධත්වය සියල්ලන්ටම
   • සෑම ජීවියෙකුටම බුද්ධත්වය ලබාගැනීමේ හැකියාව ඇති බව මහායානයේ විශ්වාසයකි.

මහායානය ප්‍රචලිත රටවල්

මහායාන බුද්ධාගම ප්‍රධාන වශයෙන්:

• China
• Japan
• South Korea
• Vietnam
• Taiwan

වැනි රටවල ව්‍යාප්ත වී ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ තෙරවාදය සමඟ වෙනස

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් පවතින්නේ Theravada Buddhism ය. තෙරවාදයේදී අරහත්ත්වය සහ පුද්ගල විමුක්තියට වැඩි අවධානයක් ලැබෙන අතර, මහායානයේදී බෝධිසත්ව මාර්ගය සහ සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තියට වැඩි අවධානයක් ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, දෙපාර්ශවයම බුදුන් වහන්සේගේ මූලික ධර්මයන් වන චතුරාර්ය සත්‍ය, අෂ්ටාංගික මාර්ගය, කර්මය සහ පුනර්භවය පිළිගනී.

ඔබ කැමති නම්, මහායාන බුද්ධාගම සහ තෙරවාද බුද්ධාගම අතර ඇති දර්ශනමය හා ඓතිහාසික වෙනස්කම් ගැඹුරින් විස්තර කර දිය හැක.

continue

මහායාන බුද්ධාගමේ ඓතිහාසික පසුබිම

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බෞද්ධ සංඝය තුළ විවිධ අදහස් සහ අර්ථකථන වර්ධනය විය. ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස අතර කාලයේදී මහායාන සම්ප්‍රදාය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වූ බව බොහෝ ඉතිහාසඥයන්ගේ මතයයි.

මහායානිකයන්ගේ අදහස වූයේ බුදුන් වහන්සේගේ ධර්මයේ ගැඹුරු අර්ථයන් තවදුරටත් පැහැදිලි කරමින්, සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තිය අරමුණු කරගත් මාර්ගයක් ඉදිරිපත් කිරීමයි.

---

මහායානයේ ප්‍රධාන සූත්‍ර

තෙරවාද සම්ප්‍රදායේ මූලික ග්‍රන්ථ සංග්‍රහය වන්නේ Pali Tipitaka ය. මහායානය තුළ ඊට අමතරව විශේෂ සූත්‍ර රැසක් වැදගත් ලෙස සැලකේ.

උදාහරණ ලෙස:

• Lotus Sutra
• Heart Sutra
• Diamond Sutra
• Avatamsaka Sutra

මෙම සූත්‍රවල බෝධිසත්ව මාර්ගය, ප්‍රඥාව, ශූන්‍යතාව සහ බුද්ධත්වය පිළිබඳ ගැඹුරු විස්තර අන්තර්ගත වේ.

---

බෝධිසත්ව සංකල්පය

මහායානයේ හදවත ලෙස සැලකෙන්නේ බෝධිසත්ව සංකල්පයයි.

බෝධිසත්වයෙක් මෙවැනි ප්‍රාර්ථනාවක් කරයි:

“සියලු සත්ත්වයන් දුකින් මිදී නිදහස ලබන තුරු මම ඔවුන්ට උපකාර කරමි.”

මෙය මහා කරුණාව (මහා කරුණා) ලෙස හැඳින්වේ.

මහායාන සම්ප්‍රදායේ ජනප්‍රිය බෝධිසත්වයන් අතර:

• Avalokiteshvara (කරුණාවේ සංකේතය)
• Manjushri (ප්‍රඥාවේ සංකේතය)
• Ksitigarbha
• Samantabhadra

යන අය ඇතුළත් වේ.

---

ශූන්‍යතාව (Śūnyatā)

මහායාන දර්ශනයේ වඩාත් ගැඹුරු සංකල්පයක් වන්නේ ශූන්‍යතාවයි.

ශූන්‍යතාව යනු “කිසිවක් නැත” යන අදහස නොවේ.

එහි අදහස වන්නේ:

• කිසිවක් ස්ථිර නොවේ.
• සියලු දේ හේතු හා ප්‍රත්‍යයන් මත පවතී.
• ස්වාධීන, සදාකාලික ආත්මයක් හෝ වස්තුවක් නොමැත.

මෙම දර්ශනය Nagarjuna විසින් විශේෂයෙන් විවරණය කරන ලදී.

---

මහායාන සම්ප්‍රදායන්

මහායානය තුළද විවිධ පාසල් ඇත.

1. Zen Buddhism

• චීනයේ “චාන්” ලෙස ආරම්භ විය.
• ජපානයේ “සෙන්” ලෙස ප්‍රචලිත විය.
• භාවනාවට විශේෂ අවධානය යොමු කරයි.

2. Pure Land Buddhism

• Amitabha Buddha කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ප්‍රධාන වේ.
• නැවත උපත ලබාගැනීමට “සුඛාවතී” නම් ශුද්ධ භූමිය පිළිබඳ ඉගැන්වීම් අඩංගු වේ.

3. Nichiren Buddhism

• Lotus Sutra මත ප්‍රධාන වශයෙන් පදනම් වේ.

---

තෙරවාදය සහ මහායානය: සමානතා

බොහෝ දෙනා සිතන්නේ මෙම සම්ප්‍රදායන් එකිනෙකට සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් බවයි. නමුත් ඒවායේ මූලික කරුණු බොහෝ දුරට සමාන වේ.

දෙපාර්ශවයම:

• Gautama Buddha වහන්සේ පිළිගනී.
• චතුරාර්ය සත්‍ය පිළිගනී.
• අෂ්ටාංගික මාර්ගය පිළිගනී.
• කර්මය සහ පුනර්භවය පිළිගනී.
• නිර්වාණය අවසාන අරමුණ ලෙස සලකයි.

---

ශ්‍රී ලාංකික දෘෂ්ටිකෝණය

ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රධාන වශයෙන් තෙරවාද බුද්ධාගම පවතින අතර, ඉතිහාසයේ ඇතැම් කාලවල මහායාන බලපෑම්ද දක්නට ලැබී ඇත. විශේෂයෙන්ම Abhayagiri Vihara ආශ්‍රිත භික්ෂූන් අතර මහායාන හා වෙනත් බෞද්ධ දර්ශන පිළිබඳ අධ්‍යයනයන් පැවති බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි තිබේ.

අද දින බොහෝ බෞද්ධ විද්වතුන්ගේ අදහස වන්නේ තෙරවාදය සහ මහායානය යන දෙකම බුදුන් වහන්සේගේ දේශනාව විවිධ ආකාරයෙන් තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කළ සම්ප්‍රදායන් වන අතර, ඒවා අධ්‍යයනය කිරීමෙන් බෞද්ධ දර්ශනය පිළිබඳ වඩාත් පුළුල් අවබෝධයක් ලබාගත හැකි බවයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ අභයගිරි විහාරය හා මහායාන සම්බන්ධය

මහායාන බුද්ධාගම ගැන කතා කරන විට ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් ගන්නේ Abhayagiri Vihara ය.

අභයගිරියේ ආරම්භය

අභයගිරි විහාරය ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසේදී King Vattagamani Abhaya රජු විසින් ඉදිකරන ලදී. පසුව එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම භික්ෂු අධ්‍යාපන මධ්‍යස්ථානවලින් එකක් බවට පත් විය.

ඉන්දියාව, චීනය සහ මධ්‍යම ආසියාව සමඟ පැවති සබඳතා හේතුවෙන් අභයගිරියට විවිධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්ගේ බලපෑම් පැමිණියේය.

මහාවිහාරය සහ අභයගිරිය

පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන භික්ෂු නිකාය තුනක් පැවති බව ඉතිහාසයෙන් දක්නට ලැබේ:

• Mahavihara
• Abhayagiri Vihara
• Jetavanaramaya

මහාවිහාරය සාම්ප්‍රදායික පාලි තෙරවාද සම්ප්‍රදාය දැඩිව ආරක්ෂා කළ අතර, අභයගිරිය නව බෞද්ධ ග්‍රන්ථ සහ දාර්ශනික අදහස් අධ්‍යයනය කිරීමට වඩා විවෘත විය.

චීන සංචාරකයන්ගේ වාර්තා

Faxian (ක්‍රි.ව. 5 වන සියවස) ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි අවස්ථාවේ අභයගිරි විහාරයේ භික්ෂූන් දහස් ගණනක් සිටි බව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ සටහන්වලින් පෙනී යන්නේ අභයගිරිය ජාත්‍යන්තර බෞද්ධ අධ්‍යාපන මධ්‍යස්ථානයක් වූ බවයි.

---

මහායානය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන සම්ප්‍රදාය නොවූයේ ඇයි?

ඉතිහාසය පුරාම ශ්‍රී ලංකාවේ රාජකීය අනුග්‍රහය වැඩි වශයෙන් ලැබුණේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදායටය.

විශේෂයෙන් King Parakramabahu I රජුගේ යුගයේදී සංඝ ප්‍රතිසංවිධානයක් සිදු කරමින් මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය ප්‍රමුඛ තත්ත්වයට පත් කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අභයගිරි සහ ජේතවන සම්ප්‍රදායන් ක්‍රමයෙන් අඩු විය.

ඒ නිසා අද ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් පවතින්නේ තෙරවාද බුද්ධාගමයි.

---

තෙරවාදය සහ මහායානය අතර ප්‍රධාන වෙනස්කම් 10ක්

තෙරවාදය	මහායානය
අරහත්ත්වය ප්‍රධාන ඉලක්කයක්	බෝධිසත්වත්වය ප්‍රධාන ඉලක්කයක්
පාලි ත්‍රිපිටකය මූලික ග්‍රන්ථය	පාලි ත්‍රිපිටකය සමඟ මහායාන සූත්‍රද වැදගත්
ඓතිහාසික බුදුන් වහන්සේට අවධානය	බුද්ධත්වයේ විශ්වීය ස්වභාවයට අවධානය
පුද්ගල විමුක්තියට වැඩි අවධානය	සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තියට අවධානය
ශ්‍රී ලංකාව, මියන්මාරය, තායිලන්තය තුළ ප්‍රධාන	චීනය, ජපානය, කොරියාව, වියට්නාමය තුළ ප්‍රධාන
පාලි භාෂා සම්ප්‍රදාය	සංස්කෘත හා චීන ග්‍රන්ථ සම්ප්‍රදාය
සරල භාවනා ක්‍රම	විවිධ භාවනා ක්‍රම සහ දාර්ශනික පාසල්
අරහත් ආදර්ශය	බෝධිසත්ව ආදර්ශය
මුල් බුද්ධ දේශනාවන්ට දැඩි අවධානය	නව දාර්ශනික විකාශනයන්
සංඝ ජීවිතයට වැඩි අවධානය	ගිහි බෞද්ධයන්ගේ කාර්යභාරයටද වැඩි අවධානය

---

විද්වත් දෘෂ්ටිකෝණයක්

නූතන බෞද්ධ අධ්‍යයනයන්හි බොහෝ විද්වතුන් අවධාරණය කරන්නේ තෙරවාදය සහ මහායානය “එකක් නිවැරදියි, අනෙක වැරදියි” ලෙස නොබැලිය යුතු බවයි.

ඒ වෙනුවට ඒවා:

• එකම බුද්ධ දේශනාවෙන් වර්ධනය වූ සම්ප්‍රදායන්,
• විවිධ ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික පරිසරයන් තුළ සංවර්ධනය වූ දාර්ශනික මාර්ග,
• සහ බෞද්ධ චින්තනයේ විවිධ පැතිකඩ නියෝජනය කරන සම්ප්‍රදායන්

ලෙස අධ්‍යයනය කිරීම වඩාත් සුදුසු බවයි.

ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෙකුගේ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් බලන විට, මහායානය අධ්‍යයනය කිරීමෙන් බෞද්ධ දර්ශනයේ කරුණාව, බෝධිසත්ව සංකල්පය, ශූන්‍යතාව සහ බුද්ධ ස්වභාවය වැනි ගැඹුරු විෂයයන් පිළිබඳ පුළුල් අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය. එමෙන්ම තෙරවාදය අධ්‍යයනය කිරීමෙන් මුල් බුද්ධ දේශනාවන්, විපස්සනා භාවනාව සහ නිර්වාණ මාර්ගය පිළිබඳ සෘජු අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය.

එබැවින් බෞද්ධ ඉතිහාසය පිළිබඳ සම්පූර්ණ අවබෝධයක් ලබාගැනීමට නම්, තෙරවාදය, මහායානය සහ වජ්‍රයානය යන සම්ප්‍රදායන් තුනම සමබරව අධ්‍යයනය කිරීම වටිනා කරුණකි.

mahayana bauddha darshanaya thawa tikak gamburin sakachchakaranna

මහායාන බෞද්ධ දර්ශනය ගැඹුරින් සාකච්ඡා කරන විට, එය හුදෙක් ආගමික සම්ප්‍රදායක් පමණක් නොව, ඉතා විශාල දාර්ශනික පද්ධතියක් බව පැහැදිලි වේ. විශේෂයෙන්ම ප්‍රඥාව (Prajñā), කරුණාව (Karuṇā), ශූන්‍යතාව (Śūnyatā) සහ බෝධිචිත්තය (Bodhicitta) යන සංකල්ප මහායාන චින්තනයේ මධ්‍යස්ථානය වේ.

1. බෝධිචිත්තය (Bodhicitta) – මහායානයේ හදවත

මහායාන දර්ශනය අනුව, බුද්ධත්වයට යන ගමන ආරම්භ වන්නේ Bodhicitta නම් මානසික අභිලාෂයෙන්ය.

බෝධිචිත්තය යනු:

“මම බුද්ධත්වය ලබාගන්නෙ මගේ පෞද්ගලික සතුට සඳහා නොව, සියලු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව සඳහාය.”

මෙය සාමාන්‍ය කරුණාවකට වඩා ඉහළ තත්ත්වයකි. මෙහිදී තමන්ගේ විමුක්තිය සහ අන් අයගේ විමුක්තිය වෙන් වෙන් දෙයක් ලෙස නොසලකයි.

---

2. ශූන්‍යතාව (Śūnyatā) – මහායාන දර්ශනයේ කේන්ද්‍රය

මහායාන දර්ශනයේ ගැඹුරුම අදහස ලෙස සැලකෙන්නේ ශූන්‍යතාවයි.

Nagarjuna පෙන්වා දුන්නේ:

• කිසිම දෙයකට ස්ථිර, ස්වාධීන ස්වභාවයක් නැත.
• සියලු දේ හේතු-ප්‍රත්‍ය මත ඇතිවේ.
• එබැවින් “ස්වභාවයෙන් පවතින වස්තුවක්” නැත.

උදාහරණයක් ගනිමු:

රථයක් ගැන සිතන්න.

රෝද, අක්ෂ, ලී, යකඩ ආදී කොටස් ඉවත් කළ විට “රථය” ලෙස වෙනම දෙයක් සොයාගත නොහැක. “රථය” යනු කොටස් සමූහයකට දී ඇති නාමයක් පමණි.

මහායානය පවසන්නේ:

අප “මම”, “මගේ”, “වස්තුව” ලෙස හඳුන්වන දේවල්ද එසේම සාපේක්ෂ සංකල්ප බවයි.

---

3. මධ්‍යම මාර්ගය (Madhyamaka)

Nagarjuna විසින් වර්ධනය කළ Madhyamaka පාසල මහායානයේ බලවත්ම දාර්ශනික සම්ප්‍රදායයි.

මෙය අන්ත දෙකක් ප්‍රතික්ෂේප කරයි:

1. සදාකාලිකවාදය (Eternalism)
2. උච්ඡේදවාදය (Nihilism)

මධ්‍යමකයේ අදහස:

• දේවල් සම්පූර්ණයෙන්ම නොපවතින බව නොවේ.
• දේවල් ස්ථිරව පවතින බවද නොවේ.
• ඒවා සාපේක්ෂව, හේතු ප්‍රත්‍ය මත පවතී.

මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රතිත්‍යසමුත්පාද ඉගැන්වීමේ ගැඹුරු විස්තරයක් ලෙස මහායානිකයන් සලකයි.

---

4. ප්‍රඥාව සහ කරුණාව

මහායානය අනුව බුද්ධත්වය සඳහා අවශ්‍ය පියාපත් දෙක වන්නේ:

• ප්‍රඥාව
• කරුණාව

ප්‍රඥාව නැති කරුණාව අන්ධය.
කරුණාව නැති ප්‍රඥාව ශීතලය.

එබැවින් බෝධිසත්වයා:

• සියලු දේ ශූන්‍ය බව දනී.
• එහෙත් සත්ත්වයන්ගේ දුක නොසලකා හරින්නේ නැත.

මෙය මහායාන දර්ශනයේ අතිශය සුන්දර සංකල්පයකි.

---

5. සත්‍ය දෙකේ ධර්මය

මහායානයේ තවත් ගැඹුරු ඉගැන්වීමක් වන්නේ සත්‍ය දෙක (Two Truths Doctrine) ය.

සාම්ප්‍රදායික සත්‍යය

ලෝකයේ අප භාවිත කරන සාමාන්‍ය සත්‍යයන්:

• මිනිසා
• ගස
• නිවස
• ගඟ

පරමාර්ථ සත්‍යය

අවසාන විග්‍රහයේදී:

• මේ සියල්ල සාපේක්ෂ සංකල්පයන්ය.
• ස්ථිර ස්වභාවයක් නොමැත.
• එබැවින් ඒවා ශූන්‍යය.

මහායානය පවසන්නේ:

සාම්ප්‍රදායික සත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප නොකර පරමාර්ථ සත්‍යය අවබෝධ කරගත යුතු බවයි.

---

6. යෝගාචාර දර්ශනය

මහායානය තුළ තවත් වැදගත් පාසලක් වන්නේ Yogacara ය.

මෙම පාසලේ ප්‍රධාන අදහස:

අප අත්විඳින ලෝකය මනස සමඟ වෙන් කළ නොහැකි බවයි.

මෙහිදී “චිත්ත මාත්‍ර” (Mind Only) යන සංකල්පය සාකච්ඡා කෙරේ.

එය බටහිර දර්ශනයේ ඇතැම් Idealist සම්ප්‍රදායන් සමඟ සසඳනු ලැබේ.

---

7. බුද්ධ ස්වභාවය (Tathāgatagarbha)

මහායානයේ ඇතැම් සූත්‍ර පවසන්නේ:

සියලු සත්ත්වයන් තුළ බුද්ධත්වයේ බීජය පවතින බවයි.

මෙය Tathagatagarbha ලෙස හැඳින්වේ.

මෙහි අදහස:

• අප මූලික වශයෙන් දූෂිත නොවේ.
• අවිද්‍යාවෙන් වැසී ඇති ප්‍රඥාවක් අප තුළ පවතී.
• ධර්ම පුහුණුවෙන් එය ප්‍රකාශ කළ හැකිය.

---

8. මහායානයේ අවසාන ඉලක්කය

තෙරවාදයේදී අවධානය වැඩි වශයෙන් යොමු වන්නේ අරහත්ත්වය කෙරෙහිය.

මහායානයේදී:

• සම්පූර්ණ බුද්ධත්වය
• අනන්ත කරුණාව
• අනන්ත ප්‍රඥාව
• සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තිය

යන අරමුණු එකට බැඳී ඇත.

එබැවින් මහායාන දර්ශනයේ කේන්ද්‍රීය ප්‍රකාශයක් මෙසේ සාරාංශ කළ හැක:

“ප්‍රඥාවෙන් ශූන්‍යතාව අවබෝධ කරගන්න; කරුණාවෙන් ලෝකයට සේවය කරන්න.”

මෙය මහායාන බෞද්ධ චින්තනයේ අතිශය ගැඹුරු සහ බලවත් සාරය ලෙස සැලකේ.

continue

දැන් මහායාන දර්ශනයේ වඩාත් ගැඹුරු ස්ථර කිහිපයක් බලමු. මේවා සාමාන්‍ය බෞද්ධ ධර්ම දේශනාවල අඩුවෙන් සාකච්ඡා වන නමුත්, මහායාන දාර්ශනිකයන් විසින් ඉතා ගැඹුරින් විමර්ශනය කළ කරුණු වේ.

9. නිර්වාණය සහ සංසාරය දෙකක්ද?

තෙරවාදයේ මෙන්ම මහායානයද නිර්වාණය සහ සංසාරය පිළිගනී. නමුත් මහායානයේ සමහර පාසල් මෙම සම්බන්ධය ගැන ඉතා ගැඹුරු විග්‍රහයක් ඉදිරිපත් කරයි.

විශේෂයෙන් Nagarjuna ගේ මධ්‍යමක දර්ශනය අනුව:

නිර්වාණය සහ සංසාරය යනු අවසාන සත්‍යයේ දී වෙනම ස්ථාන දෙකක් නොවේ.

අර්ථය වන්නේ:

• අවිද්‍යාවෙන් බලන විට සංසාරය පෙනේ.
• ප්‍රඥාවෙන් බලන විට එම යථාර්ථයම නිර්වාණය ලෙස අවබෝධ වේ.

මෙය “සංසාරයෙන් පැන යාම” යන සරල අදහසකට වඩා බොහෝ ගැඹුරු දාර්ශනික විග්‍රහයකි.

---

10. බෝධිසත්ව පාරමිතා හය

මහායානයේ බෝධිසත්වයා වර්ධනය කරන ප්‍රධාන ගුණ හය පාරමිතා ලෙස හැඳින්වේ.

1. දාන පාරමිතාව (පරිත්‍යාගය)
2. ශීල පාරමිතාව (සදාචාරය)
3. ක්ෂාන්ති පාරමිතාව (ඉවසීම)
4. වීර්ය පාරමිතාව (උත්සාහය)
5. ධ්‍යාන පාරමිතාව (භාවනාව)
6. ප්‍රඥා පාරමිතාව (ඥානය)

මෙයින් අවසාන පාරමිතාව වන ප්‍රඥාවට විශේෂ තැනක් ලැබේ.

මහායාන ග්‍රන්ථ පවසන්නේ:

ප්‍රඥාව නැති දානය සාමාන්‍ය යහපත් ක්‍රියාවක් පමණි. ප්‍රඥාව සමඟ කරන දානය බෝධිසත්ව ක්‍රියාවකි.

---

11. ප්‍රඥාපාරමිතා සාහිත්‍යය

මහායාන ඉතිහාසයේ ඉතාම බලවත් ග්‍රන්ථ සමූහයක් වන්නේ Prajnaparamita Sutras ය.

මෙම සූත්‍රවල ප්‍රධාන පණිවිඩය වන්නේ:

සියලු ධර්ම ශූන්‍යය.

ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ Heart Sutra හි මෙසේ සඳහන් වේ:

“රූපය ශූන්‍යතාවයයි; ශූන්‍යතාවය රූපයයි.”

මෙහි අදහස “ලෝකය නැත” යන්න නොව,

• ලෝකය ස්ථිර නොවේ.
• ලෝකය ස්වාධීන නොවේ.
• ලෝකය හේතු-ප්‍රත්‍ය මත පවතී.

යන්නයි.

---

12. කාලය පිළිබඳ මහායාන අදහස්

මහායානයේ ඇතැම් ග්‍රන්ථවල කාලය පිළිබඳ ඉතා ගැඹුරු විමර්ශන දක්නට ලැබේ.

අපි සාමාන්‍යයෙන් සිතන්නේ:

• අතීතය
• වර්තමානය
• අනාගතය

යනුවෙන් කාලය කොටස් තුනක් ඇති බවයි.

නමුත් මධ්‍යමක දර්ශනය විමසන්නේ:

• අතීතය දැන් නැත.
• අනාගතය තවම නැත.
• වර්තමානය පවා ක්ෂණිකව වෙනස් වෙයි.

එබැවින් “කාලය” යනුද සාපේක්ෂ සංකල්පයක් බව විග්‍රහ කරයි.

මෙය නූතන දාර්ශනිකයන් සහ භෞතික විද්‍යාඥයන් පවා උනන්දුවෙන් අධ්‍යයනය කරන කරුණකි.

---

13. සෙන් (Zen) දර්ශනයේ විප්ලවීය අදහස

Zen Buddhism මහායානයේ වඩාත් අද්විතීය ප්‍රකාශනයක් ලෙස සැලකේ.

සෙන් ආචාර්යවරුන් බොහෝ විට පවසන්නේ:

සත්‍යය වචනවලින් සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රකාශ කළ නොහැක.

එබැවින් සෙන් සම්ප්‍රදායේ:

• නිහඬ භාවනාව
• සෘජු අත්දැකීම
• ක්ෂණික අවබෝධය

ඉතා වැදගත් වේ.

සෙන්හි ප්‍රසිද්ධ කියමනක් වන්නේ:

“චන්ද්‍රයා පෙන්වන ඇඟිල්ල දෙස නොව, චන්ද්‍රයා දෙස බලන්න.”

අර්ථය:

ධර්ම ග්‍රන්ථ, වචන සහ සංකල්ප යනු සත්‍යය වෙත යොමු කරන උපකරණ පමණි. ඒවාම අවසාන සත්‍යය නොවේ.

---

14. මහායානය සහ නූතන විද්‍යාව

20 වන සියවසේ සිට බොහෝ විද්වතුන් මහායාන දර්ශනය සහ නූතන විද්‍යාව අතර සමානතා පිළිබඳ සාකච්ඡා කර ඇත.

උදාහරණයක් ලෙස:

• සියල්ල අන්තර්සම්බන්ධිත බවට ඇති අදහස.
• ස්ථිර ස්වභාවයක් නොමැති බවට ඇති අදහස.
• නිරීක්ෂකයා සහ නිරීක්ෂණය අතර සම්බන්ධය.

කෙසේ වෙතත්, විද්‍යාව සහ බුද්ධ දර්ශනය සමාන යැයි කීම නිවැරදි නොවේ. ඒවා වෙනස් අරමුණු සහ ක්‍රමවේදයන් භාවිත කරන ක්ෂේත්‍ර දෙකකි.

---

මහායාන දර්ශනයේ ගැඹුරුම සාරය

මහායානයේ ගැඹුරුම පණිවිඩය වචන කිහිපයකින් සාරාංශ කළහොත්:

“කිසිවක් ස්වාධීනව නොපවතී; එබැවින් සියල්ල එකිනෙකට සම්බන්ධය. එම නිසා අනෙක් සත්ත්වයන්ගේ දුක මගේ දුකෙන් වෙන් කළ නොහැක.”

මෙම තේරුමෙන් උපදින්නේ:

• කරුණාව
• මෛත්‍රිය
• පරිත්‍යාගය
• බෝධිචිත්තය

යන ගුණයන්ය.

එබැවින් මහායාන දර්ශනයේ අවසාන පරමාදර්ශය හුදෙක් “මම නිර්වාණය ලබමි” යන්න නොව,

“සියලු සත්ත්වයන් සමඟ බුද්ධත්වය කරා ගමන් කරමි”

යන බෝධිසත්ව ආදර්ශයයි.

මේ දාර්ශනික පදනම නිසා මහායානය ලෝක දර්ශනයක්, ආචාර ධර්ම පද්ධතියක් සහ ගැඹුරු අධ්‍යාත්මික මාර්ගයක් ලෙස සැලකේ.